North Korean Leader Kim Jong-un

Read this BBC article about North Korean leader Kim Jong-un

Google maps - interpreting boundaries

Borders are a social and political construct.

China's ping-pong tactics

23rd August 2020
Read this Times of India article.

"“China is indulging in ping-pong tactics by shuttling the ball between diplomatic and military talks, without any serious attempt at conflict resolution. There is no change in the ground situation,” said a senior military official on Saturday. India, of course, has counter-deployed to match the build-up of troops, artillery, tanks and other heavy weaponry by the People’s Liberation Army (PLA) in all the three sectors of the 3,488-km long LAC stretching from Ladakh to Arunachal Pradesh."

What is LAC ? (From Wikipedia)

The Line of Actual Control (LAC) is a loose demarcation line that separates Indian-controlled territory from Chinese-controlled territory in the Sino-Indian border dispute. The term was first used by Zhou Enlai in a 1959 letter to Jawaharlal Nehru.[2] It subsequently referred to the line formed after the 1962 Sino-Indian War, and is part of the Sino-Indian border dispute.

पाश्चिमात्य राजकीय विचार - राज्यस्तरीय व्याख्यानमाला - 14 ते 17 जुलै 2020

विद्यार्थ्यांसाठी पाश्चिमात्य राजकीय विचारांची तोंडओळख

गोखले एज्यूुकेशन सोसायटीचे
डॉ. टी. के. टोपे कला आणि वाणिज्य रात्र महाविद्यालय, परेल, मुंबई - ४०००१२
राज्यशास्त्र विभाग
आयोजित राज्यशास्त्राच्या प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांसाठी
राज्यस्तरीय व्याख्यानमाला (Zoom Webinar)

पाश्चिमात्य राजकीय विचार

उद्घाटक - प्राचार्य वि. ब. रोकडे

१४-७-२०२० डॉ. संहिता जोशी दुपारी ४ ते ५:३० धुरिणत्व (hegemony) - अँटोनिओ ग्राम्सीचे विचार (अधिक माहिती)

१५-७-२०२० डॉ. चैत्रा रेडकर दुपारी ४ ते ५:३० स्त्रीवादी विचार - सिमॉन दी बोव्हा (अधिक माहिती)

१६-७-२०२० डॉ. उत्तरा सहस्त्रबुद्धे दुपारी ४ ते ५:३० बहुसंस्कृतीवाद - विल किमलिका (अधिक माहिती)

१७-०७-२०२० डॉ. संज्योत आपटे दुपारी ४ ते ५:३० न्यायाची संकल्पना - जॉन रॉल्सचे विचार (अधिक माहिती)

सर्व व्याख्याने मराठीतून असतील.
प्रत्येक व्याख्यानानंतर प्रश्नोत्तरांचा कार्यक्रम होईल. वेळेअभावी मर्यादीत प्रश्न घेतले जातील.
नोंदणी करणाऱ्या पहिल्या ५०० जणांना प्रवेश.
नोंदणी केल्यावर तुमच्या Email वर सहभागासाठीची लिंक पाठवली जाईल.
सहभागाचे प्रमाणपत्र तुम्ही दिलेल्या email वर पाठवण्यात येईल.

Antonio Gramsci
Simone de Beauvoir
Will Kymlica & Sue Donaldson
John Rawls

Marathi Voice Typing

QR Code - Quick Response Code

Masahiro Hara - the Japanese who invented QR code

QR code or Quick Response code is a Japanese invention.
There are two types of QR codes - Static and Dynamic.
Currently almost all smartphones have the ability to scan QR codes.

QR Code, in full Quick Response Code, a type of bar code that consists of a printed square pattern of small black and white squares that encode data which can be scanned into a computer system. The black and white squares can represent numbers from 0 to 9, letters from A to Z, or characters in non-Latin scripts such as Japanese kanji.

QR Codes were developed in 1994 by the Japanese corporation Denso Wave—a division of Denso, which is a subsidiary of the automobile company Toyota Motor Corporation—to track automobile parts during the assembly process. QR Codes are often used in advertising to encode the URL of a Web site that contains a coupon or information about a product. They also have been used on tickets at sporting events and concerts. QR Codes are usually read with laser scanners or cameras on mobile telephones, which then use special software to decode the pattern.

Home Page

Changes in syllabus

Minor changes made in TYBA semester 5 and 6 syllabus.
New syllabus is applicable from academic year 2018-19.
Refer to the file attached below for details.

What is an agnostic?

Permission is granted to copy and distribute this material for educational purposes only, provided that the complete bibliographic citation and following credit line is included:

"Adapted from "" 19/10/2016 10:33 am.
Copyright © 2005".
This material may not be copied or distributed for commercial purposes without express written permission of the copyright holder.

What Is an agnostic?

-by Bertrand Russell

An agnostic thinks it impossible to know the truth in matters such as God and the future life with which Christianity and other religions are concerned. Or, if not impossible, at least impossible at the present time.

Are agnostics atheists?

No. An atheist, like a Christian, holds that we can know whether or not there is a God. The Christian holds that we can know there is a God; the atheist, that we can know there is not. The Agnostic suspends judgment, saying that there are not sufficient grounds either for affirmation or for denial. At the same time, an Agnostic may hold that the existence of God, though not impossible, is very improbable; he may even hold it so improbable that it is not worth considering in practice. In that case, he is not far removed from atheism. His attitude may be that which a careful philosopher would have towards the gods of ancient Greece. If I were asked to prove that Zeus and Poseidon and Hera and the rest of the Olympians do not exist, I should be at a loss to find conclusive arguments. An Agnostic may think the Christian God as improbable as the Olympians; in that case, he is, for practical purposes, at one with the atheists.

Since you deny `God's Law', what authority do you accept as a guide to conduct?

An Agnostic does not accept any `authority' in the sense in which religious people do. He holds that a man should think out questions of conduct for himself. Of course, he will seek to profit by the wisdom of others, but he will have to select for himself the people he is to consider wise, and he will not regard even what they say as unquestionable. He will observe that what passes as `God's law' varies from time to time. The Bible says both that a woman must not marry her deceased husband's brother, and that, in certain circumstances, she must do so. If you have the misfortune to be a childless widow with an unmarried brother-in-law, it is logically impossible for you to avoid disobeying `God's law'.

How do you know what is good and what is evil? What does an agnostic consider a sin?

The Agnostic is not quite so certain as some Christians are as to what is good and what is evil. He does not hold, as most Christians in the past held, that people who disagree with the government on abstruse points of theology ought to suffer a painful death. He is against persecution, and rather chary of moral condemnation.

As for `sin', he thinks it not a useful notion. He admits, of course, that some kinds of conduct are desirable and some undesirable, but he holds that the punishment of undesirable kinds is only to be commended when it is deterrent or reformatory, not when it is inflicted because it is thought a good thing on its own account that the wicked should suffer. It was this belief in vindictive punishment that made men accept Hell. This is part of the harm done by the notion of `sin'.

Does an agnostic do whatever he pleases?

In one sense, no; in another sense, everyone does whatever he pleases. Suppose, for example, you hate someone so much that you would like to murder him. Why do you not do so? You may reply: "Because religion tells me that murder is a sin." But as a statistical fact, agnostics are not more prone to murder than other people, in fact, rather less so. They have the same motives for abstaining from murder as other people have. Far and away the most powerful of these motives is the fear of punishment. In lawless conditions, such as a gold rush, all sorts of people will commit crimes, although in ordinary circumstances they would have been law-abiding. There is not only actual legal punishment; there is the discomfort of dreading discovery, and the loneliness of knowing that, to avoid being hated, you must wear a mask with even your closest intimates. And there is also what may be called "conscience": If you ever contemplated a murder, you would dread the horrible memory of your victim's last moments or lifeless corpse. All this, it is true, depends upon your living in a law-abiding community, but there are abundant secular reasons for creating and preserving such a community.

I said that there is another sense in which every man does as he pleases. No one but a fool indulges every impulse, but what holds a desire in check is always some other desire. A man's anti-social wishes may be restrained by a wish to please God, but they may also be restrained by a wish to please his friends, or to win the respect of his community, or to be able to contemplate himself without disgust. But if he has no such wishes, the mere abstract concepts of morality will not keep him straight.

How does an agnostic regard the Bible?

An agnostic regards the Bible exactly as enlightened clerics regard it. He does not think that it is divinely inspired; he thinks its early history legendary, and no more exactly true than that in Homer; he thinks its moral teaching sometimes good, but sometimes very bad. For example: Samuel ordered Saul, in a war, to kill not only every man, woman, and child of the enemy, but also all the sheep and cattle. Saul, however, let the sheep and the cattle live, and for this we are told to condemn him. I have never been able to admire Elisha for cursing the children who laughed at him, or to believe (what the Bible asserts) that a benevolent Deity would send two she-bears to kill the children.

How does an agnostic regard Jesus, the Virgin Birth, and the Holy Trinity?

Since an agnostic does not believe in God, he cannot think that Jesus was God. Most agnostics admire the life and moral teachings of Jesus as told in the Gospels, but not necessarily more than those of certain other men. Some would place him on a level with Buddha, some with Socrates and some with Abraham Lincoln. Nor do they think that what He said is not open to question, since they do not accept any authority as absolute.

They regard the Virgin Birth as a doctrine taken over from pagan mythology, where such births were not uncommon. (Zoroaster was said to have been born of a virgin; Ishtar, the Babylonian goddess, is called the Holy Virgin.) They cannot give credence to it, or to the doctrine of the Trinity, since neither is possible without belief in God.

Can an agnostic be a Christian?

The word "Christian" has had various different meanings at different times. Throughout most of the centuries since the time of Christ, it has meant a person who believed God and immortality and held that Christ was God. But Unitarians call themselves Christians, although they do not believe in the divinity of Christ, and many people nowadays use the word "God" in a much less precise sense than that which it used to bear. Many people who say they believe in God no longer mean a person, or a trinity of persons, but only a vague tendency or power or purpose immanent in evolution. Others, going still further, mean by "Christianity" merely a system of ethics which, since they are ignorant of history, they imagine to be characteristic of Christians only.

When, in a recent book, I said that what the world needs is "love, Christian love, or compassion," many people thought this showed some changes in my views, although in fact, I might have said the same thing at any time. If you mean by a "Christian" a man who loves his neighbor, who has wide sympathy with suffering, and who ardently desires a world freed from the cruelties and abominations which at present disfigure it, then, certainly, you will be justified in calling me a Christian. And, in this sense, I think you will find more "Christians" among agnostics than among the orthodox. But, for my part, I cannot accept such a definition. Apart from other objections to it, it seems rude to Jews, Buddhists, Mohammedans, and other non-Christians, who, so far as history shows, have been at least as apt as Christians to practice the virtues which some modern Christians arrogantly claim as distinctive of their own religion.

I think also that all who called themselves Christians in an earlier time, and a great majority of those who do so at the present day, would consider that belief in God and immortality is essential to a Christian. On these grounds, I should not call myself a Christian, and I should say that an agnostic cannot be a Christian. But, if the word "Christianity" comes to be generally used to mean merely a kind of morality, then it will certainly be possible for an agnostic to be a Christian.

Does an agnostic deny that man has a soul?

This question has no precise meaning unless we are given a definition of the word "soul." I suppose what is meant is, roughly, something nonmaterial which persists throughout a person's life and even, for those who believe in immortality, throughout all future time. If this is what is meant, an agnostic is not likely to believe that man has a soul. But I must hasten to add that this does not mean that an agnostic must be a materialist. Many agnostics (including myself) are quite as doubtful of the body as they are of the soul, but this is a long story taking one into difficult metaphysics. Mind and matter alike, I should say, are only convenient symbols in discourse, not actually existing things.

Does an agnostic believe in a hereafter, in Heaven or Hell?

The question whether people survive death is one as to which evidence is possible. Psychical research and spiritualism are thought by many to supply such evidence. An agnostic, as such, does not take a view about survival unless he thinks that there is evidence one way or the other. For my part, I do not think there is any good reason to believe that we survive death, but I am open to conviction if adequate evidence should appear.

Heaven and hell are a different matter. Belief in hell is bound up with the belief that the vindictive punishment of sin is a good thing, quite independently of any reformative or deterrent effect that it may have. Hardly an agnostic believes this. As for heaven, there might conceivably someday be evidence of its existence through spiritualism, but most agnostics do not think that there is such evidence, and therefore do not believe in heaven.

Are you never afraid of God's judgment in denying Him?

Most certainly not. I also deny Zeus and Jupiter and Odin and Brahma, but this causes me no qualms. I observe that a very large portion of the human race does not believe in God and suffers no visible punishment in consequence. And if there were a God, I think it very unlikely that He would have such an uneasy vanity as to be offended by those who doubt His existence.

How do agnostics explain the beauty and harmony of nature?

I do not understand where this "beauty" and "harmony" are supposed to be found. Throughout the animal kingdom, animals ruthlessly prey upon each other. Most of them are either cruelly killed by other animals or slowly die of hunger. For my part, I am unable to see any great beauty or harmony in the tapeworm. Let it not be said that this creature is sent as a punishment for our sins, for it is more prevalent among animals than among humans. I suppose the questioner is thinking of such things as the beauty of the starry heavens. But one should remember that stars every now and again explode and reduce everything in their neighborhood to a vague mist. Beauty, in any case, is subjective and exists only in the eye of the beholder.

How do agnostics explain miracles and other revelations of God's omnipotence?

Agnostics do not think that there is any evidence of "miracles" in the sense of happenings contrary to natural law. We know that faith healing occurs and is in no sense miraculous. At Lourdes, certain diseases can be cured and others cannot. Those that can be cured at Lourdes can probably be cured by any doctor in whom the patient has faith. As for the records of other miracles, such as Joshua commanding the sun to stand still, the agnostic dismisses them as legends and points to the fact that all religions are plentifully supplied with such legends. There is just as much miraculous evidence for the Greek gods in Homer as for the Christian God in the Bible.

There have been base and cruel passions, which religion opposes. If you abandon religious principles, could mankind exist?

The existence of base and cruel passions is undeniable, but I find no evidence in history that religion has opposed these passions. On the contrary, it has sanctified them, and enabled people to indulge them without remorse. Cruel persecutions have been commoner in Christendom than anywhere else. What appears to justify persecution is dogmatic belief. Kindliness and tolerance only prevail in proportion as dogmatic belief decays. In our day, a new dogmatic religion, namely, communism, has arisen. To this, as to other systems of dogma, the agnostic is opposed. The persecuting character of present day communism is exactly like the persecuting character of Christianity in earlier centuries. In so far as Christianity has become less persecuting, this is mainly due to the work of freethinkers who have made dogmatists rather less dogmatic. If they were as dogmatic now as in former times, they would still think it right to burn heretics at the stake. The spirit of tolerance which some modern Christians regard as essentially Christian is, in fact, a product of the temper which allows doubt and is suspicious of absolute certainties. I think that anybody who surveys past history in an impartial manner will be driven to the conclusion that religion has caused more suffering than it has prevented.

What is the meaning of life to the agnostic?

I feel inclined to answer by another question: What is the meaning of `the meaning of life'? I suppose what is intended is some general purpose. I do not think that life in general has any purpose. It just happened. But individual human beings have purposes, and there is nothing in agnosticism to cause them to abandon these purposes. They cannot, of course, be certain of achieving the results at which they aim; but you would think ill of a soldier who refused to fight unless victory was certain. The person who needs religion to bolster up his own purposes is a timorous person, and I cannot think as well of him as of the man who takes his chances, while admitting that defeat is not impossible.

Does not the denial of religion mean the denial of marriage and chastity?

Here again, one must reply by another question: Does the man who asks this question believe that marriage and chastity contribute to earthly happiness here below, or does he think that, while they cause misery here below, they are to be advocated as means of getting to heaven? The man who takes the latter view will no doubt expect agnosticism to lead to a decay of what he calls virtue, but he will have to admit that what he calls virtue is not what ministers to the happiness of the human race while on earth. If, on the other hand, he takes the former view, namely, that there are terrestrial arguments in favor of marriage and chastity, he must also hold that these arguments are such as should appeal to the agnostic. Agnostics, as such, have no distinctive views about sexual morality. But most of them would admit that there are valid arguments against the unbridled indulgence of sexual desires. They would derive these arguments, however, from terrestrial sources and not from supposed divine commands.

Is not faith in reason alone a dangerous creed? Is not reason imperfect and inadequate without spiritual and moral law?

No sensible man, however agnostic, has "faith in reason alone." Reason is concerned with matters of fact, some observed, some inferred. The question whether there is a future life and the question whether there is a God concern matters of fact, and the agnostic will hold that they should be investigated in the same way as the question, "Will there be an eclipse of the moon tomorrow?" But matters of fact alone are not sufficient to determine action, since they do not tell us what ends we ought to pursue. In the realm of ends, we need something other than reason. The agnostic will find his ends in his own heart and not in an external command. Let us take an illustration: Suppose you wish to travel by train from New York to Chicago; you will use reason to discover when the trains run, and a person who though that there was some faculty of insight or intuition enabling him to dispense with the timetable would be thought rather silly. But no timetable will tell him that it is wise, he will have to take account of further matters of fact; but behind all the matters of fact, there will be the ends that he thinks fitting to pursue, and these, for an agnostic as for other men, belong to a realm which is not that of reason, though it should be in no degree contrary to it. The realm I mean is that of emotion and feeling and desire.

Do you regard all religions as forms of superstition or dogma? Which of the existing religions do you most respect, and why?

All the great organized religions that have dominated large populations have involved a greater or less amount of dogma, but "religion" is a word of which the meaning is not very definite. Confucianism, for instance, might be called a religion, although it involves no dogma. And in some forms of liberal Christianity, the element of dogma is reduced to a minimum.

Of the great religions of history, I prefer Buddhism, especially in its earliest forms, because it has had the smallest element of persecution.

Communism like agnosticism opposes religion, are agnostics Communists?

Communism does not oppose religion. It merely opposes the Christian religion, just as Mohammedanism does. Communism, at least in the form advocated by the Soviet Government and the Communist Party, is a new system of dogma of a peculiarly virulent and persecuting sort. Every genuine Agnostic must therefore be opposed to it.

Do agnostics think that science and religion are impossible to reconcile?

The answer turns upon what is meant by `religion'. If it means merely a system of ethics, it can be reconciled with science. If it means a system of dogma, regarded as unquestionably true, it is incompatible with the scientific spirit, which refuses to accept matters of fact without evidence, and also holds that complete certainty is hardly ever impossible.

What kind of evidence could convince you that God exists?

I think that if I heard a voice from the sky predicting all that was going to happen to me during the next twenty-four hours, including events that would have seemed highly improbable, and if all these events then produced to happen, I might perhaps be convinced at least of the existence of some superhuman intelligence. I can imagine other evidence of the same sort which might convince me, but so far as I know, no such evidence exists.


Permission is granted to copy and distribute this material for educational purposes only, provided that the complete bibliographic citation and following credit line is included: "Copyright © 2005" Permission is granted to alter and distribute this material provided that the following credit line is included: "Adapted from (complete bibliographic citation). Copyright © 2005". This material may not be copied or distributed for commercial purposes without express written permission of the copyright holder.

Leadership Theories - Trait Theory

Trait Theory of Leadership

  1. Oldest theory of leadership - now criticised and considered outdated.
  2. Main argument was that leaders are born with peculiar qualities and they are different from non-leaders.
  3. It all began with Thomas Carlyle's (1795-1881) famous work "On Heroes, Hero Worship and the Heroic in History", where he explains that the key role in history lie in the actions of great men. He claims that History is nothing but the biography of the Great men.
  4. Critics of this theory say that leadership exists between persons in a social situation - a person who leads in a particular situation very well may fail drastically in other situations.
  5. The theory re-emerged in 2000.
  6. Leadership traits:-
    1. Innovation
    2. Creativity
    3. Openness to experience
    4. Self-confidence
    5. Extroversion
    6. Agreeableness
    7. Honesty and Integrity
    8. Charisma
    9. Energy
    10. Achievement motivation
    11. Assertive
    12. Trusting
    13. Caring and gentle
    14. Communication
    15. General problem solving skills
    16. Decision making
    17. Neuroticism

    Big 5 personality traits

    1. Openness to Experience
    2. Conscientiousness
    3. Extraversion
    4. Agreeableness
    5. Neuroticism

    Traits classified

    Scholars taking the trait approach attempted to identify :-

  7. physiological (appearance, height, and weight), demographic (age, education and socioeconomic background),
  8. personality, self-confidence, and aggressiveness),
  9. intellective (intelligence, decisiveness, judgment, and knowledge),
  10. task-related (achievement drive, initiative, and persistence), and
  11. social characteristics (sociability and cooperativeness)

    with leader emergence and leader effectiveness.





Trait theory in Psychology

Big Five Personality Traits

I'm a O93-C13-E1-A27-N93 Big Five!!

This report says I'm about average on all of the Big Six personality factors. Is this right?

Extrovert or Extravert

Carl Gustav Jung first coined the terms and he was very clear:

Extraversion [sic] is characterized by interest in the external object, responsiveness, and a ready acceptance of external happenings, a desire to influence and be influenced by events, a need to join in…the capacity to endure bustle and noise of every kind, and actually find them enjoyable, constant attention to the surrounding world, the cultivation of friends and acquaintances… The psychic life of this type of person is enacted, as it were, outside himself, in the environment.

CJ Jung, Psychological Types, CW 6, pars. 1-7

The Oxford English Dictionary doesn’t really help explain why it has changed, only that it has:

The original spelling ‘Extravert’ is now rare in general use but is found in technical use in psychology.

MIS - Management Information System - व्यवस्थापकीय माहिती प्रणाली

मी एका आधुनिक सोयींनी युक्त वाचनालयाचा सदस्य आहे. काही कारणास्तव सहा महिने वाचनालयात जाऊ शकलो नाही. सहा महिन्यांनंतर वाचनालयात गेलो तेव्हा लक्षात आले की पुस्तक देण्या घेण्याचे काम करणारा कर्मचारी बदलला आहे. मी त्याला पुस्तक परत केले, त्याने ते स्कॅन केले आणि त्याचे संभाषण सुरु झाले. सर तुम्ही सहामहिन्यांनंतर वाचनालयात आला आहात. सहा महिन्यांपूर्वी तुम्ही हे पुस्तक नेले होते. ते वेळेवर परत न केल्यामुळे त्यासंबंधीचा इतका दंड तुम्हाला भरावा लागेल. दंड भरला, लगेच पावती मिळाली आणि तो म्हणाला आता तुम्हाला परत नव्याने पुस्तके घेता येतील. मी संगणकावर पुस्तकाचा शोध घेतला. ते उपलब्ध आहे असा उल्लेखही तिथे होता. संबंधीत पुस्तक हवे आहे अशी नोंद करताच काही मिनिटात पुस्तक हजर झाले.

अत्याधुनिक ग्रंथालयातील पुस्तक घेण्याचा व्यवहार दाखवणारा हा व्हिडिओ पहा.

See the book vending machine here

फेसबुकवर तुमच्या मित्रांची यादी आहे. प्रत्येक मित्राचा वाढदिवस कधी आहे त्याची महिनावार यादी तुम्ही पाहू शकता आणि त्याप्रमाणे काही कार्यक्रमाची आखणी करू शकता. भेटी ठरवू शकता. या भेटींमुळे तुमचे संबंध अधिक चांगले होतील आणि त्याचा तुम्हाला काही फायदा होईल. फेसबुकवर खूप अॅक्टीव असणाऱ्या तुमच्या एखाद्या मित्राचे फेसबुक पेज सविस्तर पाहिले तर गेल्या महिनाभरात त्याने काय केले, त्याच्य आवडीनिवडी काय आहेत, त्याचा साधारण स्वभाव कसा असेल यासंबंधी तुम्ही काही अंदाज बांधू शकता.

दिवसाचे, आठवड्याचे किंवा महिन्याचे वेळापत्रक तुम्ही तुमच्या मोबाईलवर कॅलेंडर मध्ये सेव्ह करू शकता. योग्य वेळेस आठवण करून देण्याचे काम मोबाईल न चूकता करतो. एक प्रकारे तो तुमच्या पर्सनल सेक्रेटरीचे काम करतो.

अॅमेझॉन किंवा कुठल्याही ऑनलाईन बुकशॉपवर पुस्तक खरेदी करताना तुम्हाला येणारा अनुभव आठवा - तुम्ही एखादे पुस्तक शोधण्यासाठी त्याचे नाव टाकल्यावर त्या पुस्तकाबरोबर इतर अनेक पुस्तकांचे संदर्भही दिसतात. नेमके पुस्तक निवडल्यावर त्या पुस्तकासंबंधीच्या लोकांच्या प्रतिक्रिया आणि परिक्षणे तुम्हाला वाचता येतात. हे पुस्तक ज्यांनी विकत घेतले आहे त्यांनी आणखी कोणती पुस्तके पाहिली अथवा विकत घेतली हे पाहता येते. मागच्या काही दिवसात तुम्ही अॅमेझॉनवर कशाकशाचा शोध घेतला हेही तुम्हाला पाहता येते.

कुरियर कंपन्या कुरियर ट्रॅक करण्याची सुविधा देतात. ट्रॅकींग संबंधीचे हे इमेल पहा:-

12 ते 17 सप्टेंबर पर्यंतचा पार्सलचा सर्व प्रवास - तारीख, वेळ, काय घडले आणि कुठे घडले या सर्व माहितीसकट - सहा दिवस, तीन देश आणि सहा शहरातील हा प्रवास - व्यवस्थापकीय माहिती प्रणाली ही बदलती माहिती सतत नोंदवर राहते आणि ग्राहकांना कळवत राहते.

Tracking results as of Sep 17, 2016 6:24a GMT
Date/Time Activity/Location
9/17/2016 2:16 am Departed FedEx location GURGAON IN
9/17/2016 1:23 am In transit GURGAON IN
9/17/2016 12:37 am In transit GURGAON IN
9/16/2016 11:50 pm Arrived at FedEx location GURGAON IN
9/16/2016 9:48 pm Departed FedEx location NEW DELHI IN
9/16/2016 6:05 pm In transit NEW DELHI IN
9/16/2016 5:16 pm In transit NEW DELHI IN
9/16/2016 8:29 am International shipment release - Import NEW DELHI IN
9/14/2016 6:27 pm Clearance delay - Import NEW DELHI IN
9/14/2016 4:48 pm In transit NEW DELHI IN
9/14/2016 8:57 am Clearance delay - Import MUMBAI IN
9/14/2016 3:37 am Departed FedEx location ROISSY CHARLES DE GAULLE CEDEX FR
9/14/2016 2:33 am In transit ROISSY CHARLES DE GAULLE CEDEX FR
9/14/2016 1:19 am Arrived at FedEx location ROISSY CHARLES DE GAULLE CEDEX FR
9/13/2016 10:06 pm Left FedEx origin facility GATESHEAD GB
9/13/2016 9:16 pm Departed FedEx location ROISSY CHARLES DE GAULLE CEDEX FR
9/13/2016 5:31 pm In transit PAISLEY GB
9/13/2016 5:31 pm Left FedEx origin facility PAISLEY GB
9/13/2016 5:30 pm In transit PAISLEY GB
9/13/2016 5:30 pm Left FedEx origin facility PAISLEY GB
9/13/2016 4:06 pm Picked up PAISLEY GB
9/12/2016 2:54 am Shipment information sent to FedEx

रेल्वेचे तिकीट आरक्षित करताना आपण वापरतो ती व्यवस्थापकीय माहिती प्रणालीच असते. गाडी, तारीख, वेळ, प्रवास वर्ग, उपलब्ध जागा, किंमत ही सर्व माहिती क्षणाक्षणाला बदलत राहते. त्यानुसार आपण आपले निर्णय घेऊ शकतो. जगभरातून होणाऱ्या आरक्षणासंबंधीची आकडेवारी पाहिल्यानंतर रेल्वे अधिकाऱ्यांना आरक्षणाच्या एकूण प्रक्रियेमधील अडचणी समजतात. त्या माहितीच्या आधारे ते आरक्षण प्रणालीमध्ये सुधारणा करण्यासंबंधीचे निर्णय घेऊ शकतात.

काही मोठ्या शहरातील सिनेमा शो आरक्षित करण्याची सोय काही मोबाईल अॅपवर उपलब्ध आहे. हे MIS चे आणखी एक उत्तम उदाहरण.

ऑनलाईन बँकींग, ऑनलाईन शेअर व्यवहार ही आणखी काही उदाहरणे.

ही तुमच्या आमच्या रोजच्या जीवनातील व्यवस्थापकीय माहिती प्रणालींची उदाहरणे.

मोठ्या रुग्णालयात दाखल असलेल्या रुग्णांची सर्व माहिती संगणकावर साठवलेली असते. ती माहिती सतत अपडेट केली जाते - सतत बदलत राहते. सर्वात प्रथम या रुग्णाला दाखल करून घेता येईल की नाही हे ठरविण्याचा प्रश्न निर्माण होतो - उपलब्ध जागा, रुग्णाचा आजार आणि त्याची अवस्था, त्यावर उपचार होऊ शकेल की नाही, रुग्णाला होणारा खर्च परवडणारा आहे का इ्त्यादी संबंधीत प्रश्नही निर्माण होतात. या सर्व प्रश्नांची उत्तरे व्यवस्थापकीय माहिती प्रणाली सहज देऊ शकतात. या प्रणाली मध्ये एकूण खाटांची आणि खोल्यांची संख्या नोंदविलेली असते तसेच उपलब्ध खाटांची अद्ययावत माहितीही मिळते. स्वागत कक्षामधील कर्मचारी त्या माहितीच्या आधारे रुग्णांना योग्य मार्गदर्शन करू शकतात. रुग्णाची नोंद केल्यावर संबंधीत डॉक्टरला त्याची माहिती मिळते आणि तो पुढील कारवाई करतो. लेखा विभागात रुग्णांची बीले तयार केली जातात आणि ती वेळेवर भरली जात आहेत की नाही यांचीही नोंद ठेवली जाते. रुग्णालयाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना आपल्या रुग्णालयात किती खाटा आहेत, किती आणि कोणत्या प्रकारचे रुग्ण आहेत, डॉक्टर्स आणि इतर कर्मचारी किती, वैद्यकीय आणि इतर उपकरणे किती, होणारा खर्च, मिळणारे उत्पऩ्न या सर्वाची माहिती क्षणार्धात एकाच ठिकाणी मिळू शकते. त्यानुसार ते रुग्णालयासंबंधीचे आपले धोरण ठरवू शकतात.

अशीच रोजच्या जीवनातील अनेक उदाहरणे देऊन एम. आय. एस. म्हणजे काय ते समजावून सांगणारा हा व्हिडीओ पहा.

मोबाईल फोनच्या रेकॉर्डवरून गुन्ह्याची उकल करणे आणि गुन्हेगार शोधून काढणे हे अगदी नित्याचे झाले आहे.

पॅन, आधार या ओळखपत्रांच्या सहाय्याने एखाद्या व्यक्तीचा मागोवा घेणे सरकारी संस्थांना अगदी सहज शक्य झाले आहे. आयकर विभाग नागरिकांच्या आर्थिक उलाढालींवर लक्ष ठेवून नेमकी कारवाई करू शकतो. कारवाईसाठी आवश्यक ती सर्व माहिती आणि पुरावे त्यांना एका क्लिकवर सहज उपलब्ध होते. गेल्या वर्षभरात किती नागरिकांनी 50,000 रुपयांच्या वरचे किती व्यवहार कुठल्या शहरात केले याची माहिती आयकर विभागाला सहज उपलब्ध होऊ शकते.

शेअर बाजाराच्या सर्व व्यवहारांवर सेबी याच प्रकारे लक्ष ठेवू शकते.

परदेशातून येणाऱ्या प्रवाशांची नोंद इमिग्रेशन विभागकडे केली जाते. त्यावरून वर्षाच्या शेवटी कोणत्या देशातून किती पर्यटक आले, त्यांनी भारतात कुठे भेटी दिल्या ही सर्व माहिती सरकारला मिळू शकते. पर्यटनाचा विकास करण्यासाठी या माहितीचा उपयोग केला जातो.

MIS संगणक आणि नेटवर्क वर आधारित आहे. 1940 पासून संगणकाचा विकास सुरु झाला. 1950 पासून MIS ची चर्चा सुरु झाली. आज प्रत्येक उद्योगासाठी आणि शासनासाठी MIS ही अत्यावश्यक व्यवस्था होऊन बसली आहे. या प्रणालींमध्ये सतत विविध ठिकाणांवरून, विविध माणसांकडून आणि विविध प्रकारची माहिती गोळा केली जाते. ती माहिती गोळा करताना अधिकात अधिक अचूक असेल हे पाहण्यासाठी संबंधीत सॉफ्टवेअर मध्ये विशेष तरतूदी केलेल्या असतात. त्यानंतर त्या माहितीवर प्रक्रिया केली जाते. समजण्यास सोप्या अशा पद्धतीने विविध प्रकारे ही माहिती प्रसारित केली जाते.

Read these articles about MIS:-

  2. MIS article from Boston University, Metropolitan College
  3. - YouTube Video
  4. - another video - lucid discussion
  5. CEC UGC video - about one hour talk

Sheshrao More

Mon, 07/08/2013 - 11:08 — Shubharaj Buwa

शेषराव मोरे हे वतनदार पाटलाच्या पण एका खेड्यातील शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले. मॅट्रिकपर्यंत त्यांनी शेतीकाम केलेच,
पण पुढे शेती विकून टाकीपर्यंत (1990) शेतात काम करण्याचा छंद सोडला नाही. सामाजिक शास्त्रांचे प्राध्यापक होण्याची
त्यांची इच्छा, पण इतरांमुळे नाइलाजाने त्यांना अभियांत्रिकीचे पदवीधर व प्राध्यापक व्हावे लागले.

पण आपला मूळ पिंड त्यांनी सोडला नाही. अभियांत्रिकीच्या अध्यापन काळात दिवसाकाठी सरासरी 7-8 तासांपेक्षा अधिक वेळ सामाजिक शास्त्रांच्या
अभ्यासासाठी देणे शक्य होत नसल्यामुळे वीस वर्ष पूर्ण होताच स्वेच्छा सेवामुक्ती घेऊन (1994) त्यांनी या अभ्यासाला पूर्णतः
वाहून घेतले.

तीव्र बुद्धिमत्ता, बुद्धिवादी जीवनदृष्टी, तर्कशुद्ध विचार, अभियांत्रिकी आणि कायद्याच्या अभ्यासामुळे आलेला काटेकोरपणा,
वास्तवाचे भान, स्वतंत्र विचार करण्याची पद्धत, अभ्यासांती पूर्वीचे निष्कर्ष बदलण्याची तयारी, जे पटले ते स्पष्टपणे मांडण्याचा
निर्भीडपणा, आणि हे सारे करण्यामागे समाज व राष्ट्रहिताची तळमळ ही वैशिष्ट्ये त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातून व लेखनातून दिसून येतात.
त्यांची खालील ग्रंथसंपदा याची साक्ष देणारी आहे.

1. सावरकरांच्या बुद्धिवादः एक चिकित्सक अभ्यास (1988, 92) (संक्षिप्त आवृत्ती)
सावरकरांचा बुद्धिवाद व हिंदुत्ववाद (2003, 06)

2. सावरकरांचे समाजकारणः सत्य आणि विपर्यास (1992) (संक्षिप्त आवृत्ती) सावरकरांच्या समाजक्रांतीचे अंतरंग (2003)

3. काश्मीरः एक शापित नंदनवन (1995, 2001, 04)

4. डॉ. आंबेडकरांचे सामाजिक धोरणः एक अभ्यास (1998)

5. विचारकलह (भाग पहिला) (1998)

6. अप्रिय पण... (भाग पहिला) (2001)
अप्रिय (पण सत्य व हितकारक) लिहिण्याचे शेषराव मोरे यांनी जणू व्रतच घेतले आहे. तीन वर्ष दर शुक्रवारी `सामना’ दैनिकात
त्यांनी लिहिलेल्या लोकप्रिय सदराचे नावच होतेः `अप्रिय पण...’. त्यातीलच काही लेखांचा हा संग्रह.

ज्यांची बांधिलकी सत्याशी असते ते कोणत्याच विशिष्ट विचारसरणीशी बांधील नसतात. म्हणून प्रचलित
एखाद्या (प्रतिगामी, पुरोगामी, समाजवादी, हिंदुत्ववादी इ.) विचारसरणीच्या चौकटीत त्यांना बसविण्याचा अनाठायी प्रयत्न कोणी करू नये.
हे लेख वाचून लेखक कोणत्या विचारसरणीचा आहे याचा तर्क करीत बसू नये.

म्हणूनच ते एकीकडे `शंकराचार्यांनी हिंदूंसाठी काय केले?’ म्हणून त्यांना टीकेचे लक्ष्य बनवितात; यज्ञधर्मावर कठोर प्रहार करतात;
संतपीठाच्या योजनेसंबंधात प्रश्र्न उपस्थित करतात. तर दुसरीकडे औरंगजेबाला `सेक्युलर’ व शिवाजीला `जातीय’ म्हणणार्‍या
असगर अली इंजिनियरचे अंतरंग उघड करतात. एकीकडे `स्वदेशी’वर लिहिताना त्याच्या मुळाशी चातुर्वर्ण्याचे तत्त्व कसे आहे हे
ते दाखवून देऊन हिंदुत्वनिष्ठांना दुखवितात, तर दुसरीकडे डॉ. झकेरियांचा अखंड भारताचा पुरस्कार कसा घातक आहे, तसेच
मौलवींना राजकारणात आणण्यात अग्रमान मौ. आझादांकडे कसा जातो हेही ते दाखवून देतात.

प्रथमदर्शनी जे दिसते, रूढ आहे व जनमानसाला भावते त्यापेक्षा त्या गोष्टीचे अंतरंग कसे वेगळे आहे हे अप्रिय कथन करणे हा त्यांचा लेखनपिंडच आहे.

कोणतेही भाष्य न करता वा स्वतःचे निष्कर्ष न मांडता वाचकांच्या विचारार्थ एखादी गोष्ट जशी आहे तशी स्पष्ट करून सांगणे हे त्यांच्या लेखनाचे
एक वैशिष्ट्य आहे. या दृष्टीने या संग्रहातील `साने गुरुजींचा ग्रंथः इस्लामी संस्कृती’, `सर्वोच्च न्यायालयाचा हिंदुधर्मगौरव’, `मुस्लिम
स्वातंत्र्यवीरांचे स्मरण करा’ वा `बौद्ध व वैदिक धर्मीयांना दावत’ या लेखांचा उल्लेख करता येईल.

`अप्रिय’ असले तरी यातील वस्तुनिष्ठ व मूलगामी चिंतन असणारे अभ्यासपूर्ण लेख वाचकांना हितकारक व विचारप्रवर्तक वाटतील यात शंका नाही.

7. शासनपुरस्कृत मनुवादीः पांडुरंगशास्त्री आठवले (2001, 05)

8. मुस्लिम मनाचा शोध (2000, 1, 3)

9. Islam : Maker of the Muslim Mind (2004)

10. प्रेषितांनंतरचे चार आदर्श खलिफा (2006)

11. 1857 चा जिहाद (2007)

12. अप्रिय पण... (भाग दुसरा) (2008) आगामीः 57 जिहाद ते 47ची फाळणी. अभिनव निर्माण प्रतिष्ठान


Evolution of Public Administration as a discipline and Woodrow Wilson's Essay


Author :- TANYA FRANSZ -

Link to the blog :-

Source :-

You are free to:

Share — copy and redistribute the material in any medium or format
The licensor cannot revoke these freedoms as long as you follow the license terms. Refer to link below for more details

Creative Commons Licence :-


It was born in 1887 as a discipline,not as an activity because as an activity as mentioned in my previous blog,public administration is as old as human existence itself. Woodrow Wilson's thought provoking and revolutionary paper 'The Study Of Administration' in the Political Science Quarterly brought it along and that's why he is considered the founder of this discipline.

Public Administration is a combination of both theory and practice. As a discipline it studies and analyses the machinery and procedure of government while formulating and implementing policies and that analysis/study gives birth to new ideas,which are then applied to the activity of govt to test the practicality as to whether it increases efficiency. Therefore they both are interdependent.

There are five stages in the chronology of the evolution of Public Administration as a discipline:

Stage 1: politics administration dichotomy(1887-1926)
Stage 2: principles of administration(1927-1937)
Stage 3: era of challenge(1938-1947)
Stage 4: crises of identity(1948-1970)
Stage 5: public policy perspective(1971 onwards)

The first stage was the manifestation of Woodrow Wilson's view of politics - administration dichotomy( difference between two things as they are completely opposite). This led to a spurt in the interest of its studies in various American as well as universities around the globe and reforms were made in government and thus scholars were attracted to public administration with a new vigour. Woodrow Wilson propogated this view since at that time people were fed up with the govt. and its various policies,rampant corruption and the spoils system that prevailed in the bureaucratic framework. This was the major reason for people to readily lap up his view. L.D. White published a book '' Introduction to the Study Of Public Administration'' in 1926 that further buttressed this view.

The second stage of administrative theory was marked by the same fervour of reinforcing the Wilsonian view of Public Administration of publi-administration dichotomy and evolve a value neutral or rather value free science of management. It was believed that there are certain principles ( guiding/basic ideas) of administration that are common to all organizations and will work for all bringing out optimum efficiency. This was the mature Industrial Revolution period and all that countries were concerned with was increasing production at any cost in order to earn big. Also Industrial revolution's rapid expansion of industries led to new problems in management that were uforeseen and therefore difficult to solve. That's when F.W. Taylor and Henri Fayol stepped in and generated their principles of administration/management. They were succesful administrators in their own right and therefore their views hel a lot of water and were readily accepted by the industies world over. Frederich Winslow Taylor and Henri Fayol advocated for adopting engineering based scientific methods in the field of industrial work process in order to increase efficiency and economy. These schools of thought are grouped under the Classical theory of administration.
Since,we are talking about the Classical theorists of Administration we have to make a very important mention of Max Weber. His conceptual framework of bureaucracy deserves special mention as it brought about a paradigm shift in the theory of public administration. He was the first to provide the discipline with a solid theoretical base. He viewed bureaucracy as a national rules based central system that regulated the organization's structure and process accordingly to technical knowledge and maximum efficiency. He was concerned about the evolution of modern civilization with bureaucracies. All the three theorists mentioned above laid emphasis on the physiological and mechanistic aspects of public administration and that is why this school of thought apart from being called the Clasiical school of thought is also known as the Mechanical theory of organization/administration.

The third stage in the evolution of the theory of public administration is known as the era of challenge because the above mentioned principles and iron cage/mechanistic view of administration and workers was challenged. The Human relations theory brought about a pragmatic view to administrative issues. It emphasisied on the human aspects of administration that sprung from the Hawthorne experiments conducted by Elton Mayo and his colleagues at Harvard Business School in the late 20's and early 30's of the twentieth century. The main focus of study in this approach was to study the psychological and social problems of the industrial workers. The scholars of this theory identified variables like informal organisation,leadership,morale and motivation for maximum use of human resources in industries. This led to a far vast study by Herbert Simon and others that developed the Behavioural Science theory. The behavioural science school of thought propogated by Herbert Simon challenged the principles of admiistration and its mechanistic ways as mere proverbs where one contradicted the other and thus are nothing more than general statements based on person to person experience and lacking a theoretical foudation. Herbert Simon advocated that decision analysis is what should be studied as decision making is the heart of administration where a decision has to be taken at each and every stage of administration day in and day out and administration is a series of decisions that lead to implementation and nothing more. According to Simon if administrative behaviour in an organisational setting has to be anaysed,then that can only be done by studying the decisions taken by the administrators. Chester Barnard and Edwin Stene were other two remarkable theorists of the Behavioural school.

The next stage that is the crisis of identity stage is set in the late 20th century where many parts of the world were just out of wars and colonisation called the developing nations. This phase marked a debate for the return of values in Public administration and cross cultural as well as cross national study of administration. The US also faced a host of crisis in the 1960's and the traditional public adminsitration failed to answer a lot of questions to provide solutions to the problems. Thus grew a need to reinvent public administration and lead to a question as to whether public administration that had been known as it is till then was relevant anymore. Thus was born the concept of ' New Public Administration' courtesy Dwight Waldo from the First Minnowbrook Conference in 1968 attended by young scholars and practitioners of Public Administration. These were the second generation behaviouralists as per George Frederickson who was a very important part of the FIrst Minnowbrook Conference and the main convenor of the 2nd Minnowbrook conference 20 years later in 1988. It laid stress on values in public administration and a commitedness by administrators and scholars of the discipline towards value formulation and their implementation. It developed the thought of society and its welfare as the main goal of public administration in today's times through the public policy approach. It brought democratic humanism and client orientation as well as the science perspective in New Public Administration. The collapse of the SOviet Union also strengthened this view.

Public Policy theory,the next stage in the development of Public Administration theory. Public policy is an attempt by a government to address a public issue by instituting laws, regulations, decisions, or actions pertinent to the problem at hand. It is policy that is made for the welfare of the people and their development. As a discipline public policy perspective is the study of govt. policies for the people and its pros and cons and how to better the same. Here it has come closer to political science again and also has incorporated many management principles to help public administration cope up with the dynamics of its discipline and conduct.

So these were the various stages of Public Administration's evolution as a discipline.

Under LPG the bureaucracy has to play an open and competitive role as the policy of LPG affects the role,values and skills of public bureaucracy. Liberalisation is the withdrawal of all direct controls of the govt on the ecoomic sectors through deregulation,delicensing and decontrol of pricing and distribution of products and services. Privatisation is the transfer of public ownership to private ownership that will help lead to efficiency and encourage investment that will eventually help in development of infrastructure and social programmes. Globalisation is the opening up of world trade thus converting the world into a global village or global market.
Therefore,under these new reforms Public Administration has to very fairly play the role of a enabler,collaborater,facilitator,co-operation,partnering(through public-pvt partnership in various sectors like telecom,airlines,electricityetc),regulating the market and directly handling sensitives depts such as defence,law and order,atomic energy and foreign policy. And with regards to social programmes and policies effective implementation it can partner up with various NGO's and charity organisations.


Growth of science and technology has brought about a period of stress as well as development in the field of Public Administration both as an art(way of conducting and actually doing the activies of Public Administration by administrators) and as a science( academics,field of study for students and scholars).
The recent trends are:
1) Public - Private Partnership : Though the differences in public and pvt administration one must not forget that if they both team up viz. their respective strengths it can lead to the best of both worlds. Public administration brings in its expertise on social issues and policies and pvt admin brings in its specialisation on management and how to improve efficiency to achieve the pre-set goals by the public policy.

2) Public Administration In Policy making : Public administration as we all know very well can never be seperated from policy formulation but nowadays it is becoming all the more dominant and is easily seen. Civil services can give shape to stated policies through exercise of choice and judgement in administering them and secondly they are engaged in policy formulation through their suggestive,analytical and interpretative roles.

3) Movement towards political economy: Recently economists have developed new methods of analysing the cost and benefits of govt. programmes and administrators are choosing more and more economics as a base of public admin than political science.

4) New emerging goals of Public Administration: Efficiency( read. Technical Efficiency) and effectiveness are the ultimate goals of Public Administration.

5) Staff and line units are complimentary,not antognostic. Line agencies are the field work agencies and staff units are the technically specialised co-ordination and facilitating agencies between upper management from where decisions come and the line agencies who implement them first hand.

6) Human Relations approach in Public Administration: Its main orientation is towards change in attitudes,values and structures of organisations.

7) People's participation decision making: minority groups and poor as well are now getting their share.

8) Decentralisation: Panchayats and Municipal corporations constitutional status.

9) Emerging changes in bureaucratic pattern and behaviour: It emphasis upon formal structure,hierarchy and efficiency. It is the most important in a democratic form of govt for development of the welfare of the people. It is centrally involved in change and transformation of society. Recently there has been a growth and spread of new management techniques in public administration. It is cocerned with human goals now like : life,liberty and pursuit of happiness. The new public administration is concerned about social equity.sensitivity to human suffering and social needs.

Semester 3 Questions - Indian Political System - The Constitutional Context & Public Administration

Indian Political System - The Constitutional Context

Descriptive answers (15 marks each)

  1. Explain the basic features of Indian constitution. भारतीय राज्यघटनेची मूलभूत वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
  2. Discuss the 4th, 16th, and 25th Amendment to the Indian constitution. भारतीय राज्यघटने मधील ४, १६ आणि २५ व्या घटना दुरुस्तीची चर्चा करा
  3. Discuss the 42nd Amendment to the Indian constitution. भारतीय राज्यघटने मधील ४२ व्या घटना दुरुस्तीची चर्चा करा
  4. Discuss any two major amendments to the Indian constitution. भारतीय राज्यघटने मधील कोणत्याही दोन घटना दुरुस्त्यांची चर्चा करा
  5. Discuss the Preamble to the Indian Constitution. भारतीय राज्यघटनेच्या सरनाम्याची चर्चा करा.
  6. Discuss the fundamental rights to liberty and equality. स्वातंत्र्य आणि समानतेच्या मूलभूत हक्कांची चर्चा करा.
  7. Discuss the fundamental right to education. शिक्षणाच्या मूलभूत हक्काची चर्चा करा.
  8. Discuss the fundamental rights are granted to the Indian citizens. भारतीय नागरिकांना देण्यात आलेल्या मूलभूत हक्कांची चर्चा करा.
  9. Discuss the directive principles stated in the Indian Constitution. भारतीय राज्यघटनेमध्ये मांडलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांची चर्चा करा.
  10. Differentiate between fundamental rights and directive principles. मूलभूत हक्क आणि मार्गदर्शक तत्वांमधील फरक स्पष्ट करा.
  11. Explain the structure and functions of Rajyasabha. राज्यसभेची रचना आणि कार्ये स्पष्ट करा.
  12. Explain the powers and functions of President of India. भारतीय राष्ट्रपतींचे अधिकार आणि कार्ये स्पष्ट करा.
  13. Explain the powers and functions of Prime Minister of India. भारताच्या पंतप्रधानांचे अधिकार आणि कार्ये स्पष्ट करा.
  14. Explain the constitutional division of powers between central and state governments in India. भारतातील केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील सत्तेचे घटनात्मक विभाजन स्पष्ट करा.
  15. Explain the structure and functions of the Supreme Court of India. भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाची रचना आणि कार्ये स्पष्ट करा.
  16. What is federalism? Briefly describe the three lists in Indian constitution. संघराज्यवाद म्हणजे काय? भारतीय राज्यघटनेतील तीन याद्यांचे थोडक्यात वर्णन करा.
  17. Briefly review the demand for smaller states within the existing states of India. भारताच्या सध्याच्या घटक राज्यांमधील छोट्या राज्यांच्या मागणीचा थोडक्यात आढावा घ्या.
  18. Explain the concepts of public interest litigation and judicial activism. जनहीत याचिका आणि न्यायालयीन कृतीशीलता या संकल्पना स्पष्ट करा.
  19. Briefly discuss the report of the Sarkaria commission. सरकारीया आयोगाच्या अहवालाची थोडक्यात चर्चा करा.
  20. Review the demand for creation of separate state of Vidarbha. स्वतंत्र विदर्भ राज्याच्या मागणीचा आढावा घ्या.

    Write short notes (5 marks each)

    1. Preamble to the Indian constitution भारतीय राज्यघटनेचा सरनामा
    2. 92nd amendment - ९२ वी घटना दुरुस्ती
    3. 86th amendment - ८६ वी घटना दुरुस्ती
    4. 73rd and 74th amendment ७३ आणि ७४ वी घटना दुरुस्ती
    5. 7th Schedule of the Indian constitution. भारतीय राज्यघटनेची सातवी अनुसूची.
    6. 3rd Schedule of the Indian constitution. भारतीय राज्यघटनेची तिसरी अनुसूची.
    7. 8thSchedule of the Indian constitution. भारतीय राज्यघटनेची आठवी अनुसूची.
    8. Right against exploitation – शोषणाविरुद्धचा हक्क
    9. Cultural and educational rights – सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क
    10. Upper chamber of Indian Parliament – भारतीय संसदेचे वरिष्ठ सभागृह
    11. Prime Minister of India भारताचे पंतप्रधान
    12. Attorney General for India भारताचे अॅटर्नी जनरल
    13. President of India भारतीय राष्ट्रपती.
    14. Vice President of India भारताचे उपराष्ट्रपती
    15. Demand for autonomy स्वायत्ततेची मागणी



Political map of India

Download Political Map of India - 9th edition 2019 - After the creation of Ladakh and UT Of J & K

Download the latest version of the Indian Constitution available - April 2019



SUB-TITLE: THE CONSTITUTIONAL FRAMEWORK (भारतीय राज्यघटना - काही टिपणे - Notes)






1. Basu, Durga Das, Introduction to the Constitution of India, Lexis Nexis, 2012.
2. Laxmikant, M, Indian Polity, TMH, 2015.
3. Laxmikant, M., Governance in India, TMH, 2015.
4. Pylee, M. V., An Introduction to the Constitution of India, Vikas Publishing, 2008.
5. Sharma, Brij Kishore, Introduction to the Constitution of India, PHI Learning, 2009.
6. क्षीरसागर, के. श्री., भारतीयराज्यव्यवस्था, विद्याप्रकाशन.
7. घांग्रेकर, चिं. ग., भारतीयराज्यघटना, श्रीमंगेशप्रकाशन, २००१.
8. जाधव, तुकाराम, आणिशिरापूरकर, महेश, भारतीयराज्यघटनावघटनात्मकप्रक्रिया, युनिकअकादमी, २०१४.

२०१६-१७ पासून पहिल्या सेमीस्टर च्या अभ्यासक्रमामध्ये बदल करण्यात आला आहे.
मागच्या वर्षीपर्यंत तिसऱ्या सेमीस्टर च्या अभ्यासासाठी असलेला
भारतीय राजकीय व्यवस्थेचा पेपर काही बदल करून पहिल्या सेमीस्टरला लागू करण्यात आला आहे.
तुमचा बदललेला अभ्यासक्रम लक्षात घेऊन
या लेखासोबत जोडलेल्या पुस्तकाचा वापर तुम्ही अभ्यासासाठी करू शकता.
इंग्रजी व मराठी अशा दोन्ही माध्यमातील पुस्तके उपलब्ध आहेत.
नव्याने समाविष्ट केलेले जे भाग या पुस्तकात नाहीत त्याविषयीची माहिती लवकरच या ठिकाणी पाहता येईल.

  1. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मीतीचा इतिहास
  2. न्यायालयीन कृतीशीलता
  3. स्थानिक स्वराज्य संस्था
  4. ७३ आणि ७४ वी घटना दुरुस्ती आणि दोन्ही घटना दुरुस्त्यांची अंमलबजावणी

हे चार मुद्दे या पुस्तकांमध्ये समाविष्ट नाहीत.

SEARCH - Society for Education, Action, Research and Community Health

सर्च, अभय आणि राणी बंग यांच्या नेतृत्वाखाली उभी राहिलेली संघटना.

In search of health care for the rural and tribal people

" I shall give you a talisman. When faced with a dilemma as to what your next step should be,
remember the most wretched and vulnerable human being you ever saw. The step you contemplate should help him !" Mahatma Gandhi

Guided by the words of Mahatma Gandhi, SEARCH began its journey in 1986 in SEARCH of enabling the disadvantaged communities to achieve "Arogya- Swaraj"

Background : SEARCH (Society for Education, Action and Research in Community Health) is a non-government organisation registered as a public trust and charitable society in India. (Reg. No: MH 35-85-GAD, F-224-GAD). It was founded in 1985 by a doctor couple, Abhay Bang and Rani Bang.

Inspired by the life and philosophy of Mahatma Gandhi, trained respectively as a physician and a gynecologist, and after studying at the Johns Hopkins University USA, for their Master of Public Health, Drs. Bang returned to India. Their dream was to develop an institution of community health which provided health care to the local population, and generated knowledge for the global community by way of research.

गडचिरोली पासून 17 कि.मी. अंतरावर गडचिरोली धानोरा मार्गावर संस्थेचे मुख्यालय आहे. मुंबईपासून 1092 कि. मी. नागपूरपासून 182 कि.मी. आणि चंद्रपूरपासून 85 कि. मी. - नागपूर विमानतळ हा सर्वात जवळचा विमानतळ तर चंद्रपूर हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन.

आरोग्य स्वराज्य प्रत्यक्षात आणणे हे त्यांचे मोठे स्वप्न आहे. आरोग्य स्वराज्य म्हणजे लोकांना आणि समुदायांना त्यांच्या आरोग्याची जबाबदारी त्यांच्या हाती घ्यायला शिकवणे आणि त्याद्वारे रोगापासून आणि कोणावर तरी अवलंबून राहण्यापासून मुक्ती मिळवणे.


A speech by Abhay Bang

SEARCH Website

Sample Question Papers

TYBA Semester 6 - study material

Maharashtra Vidhansabha 1962 to 2014

Semester End Exam Papers

Quetion Papers


Political Science

Past Question Papers - College and University Exams - All semesters

Paper numbers included under each semester

Old Question Papers
Academic Year Sr. No. Exam Month Year Sem I Sem II Sem III Sem IV Sem V Sem VI
2015-16 1 Regular & ATKT October 2015 1 1 2 3 2 3 4 5 6 4 5 6
2 Regular & ATKT March 2016 1 1 2 3 2 3 4 5 6 4 5 6
2016-17 3 Regular & ATKT October 2016 1 1 2 3 2 3 4 5 6 4 5 6
4 Regular & ATKT March 2017 1 1 2 3 2 3 4 5 6 4 5 6

Study Material - FYBA, SYBA and TYBA

75-25 pattern

From 2016-17 this pattern was not applicable for FYBA and FYBCOM. New 100 marks pattern with no internal exam was implemented. For SY 2016-17 and TY 2016-17, 2017-18 batches old pattern (75-25) will continue.

Internal Assessment

Class test - 20 marks
Performance in the Class - 5 marks
Total internal marks = 25
Minimum marks for passing - 10

Semester end test

75 marks
duration 2.5 hours
Minimum marks for passing - 30

Total 100 marks for a semester for each paper.

Question paper pattern for both the exams will be declared later.

Marathi Audio Books

Interesting website.

Many important books available in audio format.

Click here to access the site

About Project Gutenberg

Project Gutenberg is an interesting project, especially for book lovers. It provides free eBooks in different formats such the HTML, PDF, Kindle or EPUB format. One can directly store an eBook on Google Drive or Dropbox account.

"Project Gutenberg offers over 42,000 free ebooks: choose among free epub books, free kindle books, download them or read them online. We carry high quality ebooks: All our ebooks were previously published by bona fide publishers. We digitized and diligently proofread them with the help of thousands of volunteers. Over 100,000 free ebooks are available through our Partners, Affiliates and Resources.

Our ebooks are free in the United States because their copyright has expired. They may not be free of copyright in other countries. Readers outside of the United States must check the copyright laws of their countries before downloading or redistributing our ebooks. We also have a number of copyrighted titles, for which the copyright holder has given permission for unlimited non-commercial worldwide use. "

The books can be searched by author or title or even subjects.

Interesting warning to website owners:-

Deep Linking

Applies to website owners.

We do not allow large-scale deep-linking to ebook files hosted on our servers. We reserve the right to take legal and technical measures against this.

While the books we host are free, our server infrastructure and bandwidth is not. It is paid with money generously made available by our donors. We will not tolerate mock Gutenberg front-ends that pocket advertising revenues while generously leaving the cost of actually serving the files to us.

Gurudeo Ravindranath Tagore

A Nobel laureate - who was the first non European to get a Nobel prize for His Work Gitanjali in 1913, a polymath - poet, philosopher

Ideas about nationalism are stated in his book Nationalism published in 1917 and reprinted twice in 1918.

Foreign Policy and Diplomacy

Vienna convention 1961 - on diplomatic relations

परराष्ट्र धोरण आणि राजनय
a. व्याख्या आणि उद्दीष्टे
b. राजनय – भूमिका, प्रकार आणि बदलते स्वरुप
c. भारतीय परराष्ट्र धोरणाचे निर्धारक घटक

परराष्ट्र धोरण आणि राजनय - व्याख्या आणि उद्दीष्टे

परराष्ट्र धोरण - आज जगात साधारणतः १९७ सार्वभौम राष्ट्रे आहेत. राष्ट्र ही संकल्पना १६ व्या शतकात उदयास आली. त्याआधी विविध साम्राज्ये आणि जमीनदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती. त्यांच्यामध्ये सतत युद्ध आणि संघर्ष हे वास्तव होते, कोणतीही स्थिरता नव्हती. १६४८ च्या वेस्टफॅलियाच्या कराराने राज्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व मान्य केले गेले. एकमेकांच्या सीमांचे उल्लंघन करायचे नाही आणि दुसऱ्या राज्याच्या अंतर्गत बाबींमध्ये दखल द्यायची नाही हेही ठरले. यातूनच पुढे १९ व्या शतकात राष्ट्रे आणि राष्ट्रराज्ये जन्माला आली.

प्रत्येक सार्वभौम राष्ट्राला स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण असते. शेजारी राष्ट्रांपासून जगातील सर्व राष्ट्रांसंबंधीचे एखाद्या राष्ट्राचे धोरण म्हणजे त्या राष्ट्राचे परराष्ट्र धोरण. यामध्ये राष्ट्रांच्या संघटना - आंतरराष्ट्रीय संघटना - पर्यावरणाचे प्रश्न, पाण्याचे प्रश्न, उर्जेचा प्रश्न, अन्न सुरक्षेचा आणि आरोग्याचा प्रश्न, (वेगाने पसरणारे साथीचे रोग) सर्व जगाला सतावणारा दहशतवादाचा प्रश्न या सर्व मुद्द्यांसंबंधीच्या धोरणाचाही समावेश होतो.

परराष्ट्र धोरणाची उद्दीष्टे - काही महत्त्वाची उद्दीष्टे खालील प्रमाणेः
राष्ट्र हीत जपणे
राष्ट्रीय सुरक्षा
राष्ट्राचा आर्थिक विकास
नवे तंत्रज्ञान प्राप्त करणे
आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुव्यवस्था

राजनय - राजनय म्हणजे परराष्ट्र धोरण अंमलात आणण्याचे तंत्र. परराष्ट्र मंत्रालयातील प्रशिक्षित आणि अनुभवी प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी परराष्ट्र धोरण अंमलात आणण्यासाठी राबवलेली व्यवस्था म्हणजे राजनय. हा झाला राजनयाचा मर्यादीत अर्थ. प्रत्यक्षात देशाच्या राष्ट्रपती आणि पंतप्रधानांपासून सामान्या नागरिकांपर्यंत सर्वच आपापल्या पद्धतीने राजनय चालवतात.

मॅकियाव्हेली, चाणक्य आणि आपल्या चतुराईच्या कथांमुळे प्रसिद्ध असलेला मुघल दरबारातील बिरबल हे सर्व राजनैतिक अधिकारी होते.

शहाजी राजे आदिलशहाच्या दरबारात बंदीवान असताना विशीतल्या शिवाजी महाराजांनी मुघल सम्राट औरंगजेबाला पत्र लिहून आदिलशहावर दबाव आणून वडिलांची सुटका केली हे राजनीतीचे उत्तम उदाहरण आहे. रक्तपात आणि संघर्ष टाळून चतुराईने, कमीतकमी वेळात, परिणामकारक रीतीने आणि यशस्वीरीत्या शिवाजी महाराजांनी आपले उद्दीष्ट साध्य केले.

औरंगजेबाच्या एका मुलाने त्याच्या विरूद्ध बंड केले. तो राजपूतांना जावून मिळाला आणि त्यांच्या संयुक्त फौजेसह औरंगजेबावर चालून आला. एका संध्याकाळी दोन्ही सैन्ये एका नदीच्या दोन तीरावार उभी ठाकली. रात्री त्यावेळच्या प्रथेप्रमाणे युद्ध थांबले असता औरंगजेबाने दुताकरवी स्वतःच्या मुलास एक पत्र पाठवले. राजपूतांनी दूतास पकडले, त्याच्याकडचे पत्र ताब्यात घेतले, वाचले आणि ते सर्व आपले सैन्य घेऊन पसार झाले. औरंगजेबाचा मुलगा एकाकी पडला, त्याचा पराभव करणे औरंगजेबासाठी कठीण नव्हते. हे लक्षात आल्यामुळे औरंगजेबाच्या मुलालाही पलायन करावे लागले. “ठरल्याप्रमाणे तू राजपूतांना घेऊन आला आहेस, आता उद्या दोन्ही बाजूंनी मारा करून त्यांना संपवून टाकू” या आशयाची ओळ त्यामध्ये लिहीली होती. एका ओळीच्या पत्राने मोठे उद्दीष्ट साध्य केले.

अमेरिकेती सुप्रसिद्ध राजनीतीज्ञ हेन्री किंसींजर यांनी १९७० च्या दशकात आपले कौशल्य पणाला लावून अमेरिकेचे चीन बरोबरचे संबंध सुरळीत केले. त्यांच्या मध्ये व्यापारी, लष्करी, सांस्कृतिक संबंध सुरु झाले. त्याचा फायदा अमेरिकेच्या हजारो कंपन्यांना आजही होत आहे. अॅपल च्या आयफोनसाठी चीनमध्ये रांगा लागतात आणि तो मिळाला नाहीतर प्रेमभंग सुद्धा होतात यातच सर्व आले.

बांग्लादेश आणि भारतातील सीमेचा प्रश्न २०१४ साली राजनैतिक मार्गांनी सोडविण्यात आला. दोन्ही देशांमध्ये करार होऊन कोणत्या प्रदेशाचा समावेश कोणत्या देशात करायचा हे सहमतीने ठरले.

अमेरिका आणि क्युबामधील ताणतणाव राजनैतिक मार्गानेच संपले आणि आज त्यांच्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात व्यापारी देवाण घेवाण चालू आहे.

भारत आणि पाकिस्तान यांच्यामधील संबंध सुधारावेत यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या ऑब्झरवर रिसर्च फौंडेशन सारख्या संस्था आपल्या परीने राजनय करीत असतात. ते नागरिकांची शिष्टमंडळे पाकिस्तानमध्ये पाठवतात किंवा पाकिस्तानमधून आलेल्यांचे स्वागत करतात. सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करातात. याप्रकारच्या प्रयत्नांना ट्रॅक टू डिप्लोमसी असे म्हणतात. ट्रॅक वन म्हणजे परराष्ट्र मंत्रालय आणि भारत सरकार चालवते ती राजनीती.

भारताचे दुतावास जगातील जवळपास सर्व देशांमध्ये आहेत. तसेच दिल्लीत चाणक्यपुरी भागात जगातील जवळ जवळ सर्व राष्ट्रांचे दुतावास आहेत. राजदूत हे दूतावासाचे प्रमुख असतात. त्यांच्या हाताखाली अनेक प्रशासकीय अधिकारी असतात. हल्ली काही लष्करी सहायकांची नियुक्तीही केली जाते. सर्व कर्मचाऱ्यांना विशेष सुरक्षा आणि अनेक विशेष सवलती व सोयी सुविधा तसेच मान सन्मान मिळतो. भारतात त्यांच्या वाहनांना वेगळे क्रमांक असतात. अर्थात प्रत्येक देशामध्ये यासंबंधीचे कायदे वेगळे असतात.

दूतावास सहसा देशाच्या राजधानीमध्ये असतो. त्याशिवाय मोठ्या शहरांमध्ये कौन्सुलेट असतात. उदा. अमेरिकेचा दुतावास दिल्लीमध्ये आहे आणि मुंबई, चेन्नई, कोलकाता अशा महानगरांमध्ये कौन्सुलेट आहेत. दूतावास आणि कौन्सुलेटच्या क्षेत्रामध्ये त्या त्या देशाचा कायदा चालतो. दूतावासाती कर्मचाऱ्यांवर सहसा कोणतीही कायदेशीर कारवाई करता येत नाही. त्यांच्याबद्दल काही आक्षेपार्ह आढळल्यास त्यांना देश सोडून जाण्यास सांगितले जाते. बऱ्याच वेळ दुतावासातील कर्मचारी हेरगिरी करताना पकडले जातात. त्यांना परत पाठवले जाते. भारताने पाकिस्तानच्या चार कर्मचाऱ्यांना परत पाठवले तर लगेचच पाकिस्तान भारताच्या तेवढ्याच कर्मचाऱ्यांना परत पाठवतो. बऱ्याच कर्मचाऱ्यांचे अधिकृत काम वेगळे असले तरी प्रत्यक्षात त्यांना गुप्त माहिती मिळवण्यासाठीच पाठवलेले असते.

न्यूयॉर्क मध्ये असलेले संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्यालय हे राजनयाचे सर्वात मोठे आंतरराष्ट्रीय केंद्र मानले जाते. स्वित्झर्लंडच्या जिनिव्हा शहरामध्ये सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय परिषदा भरतात.

राजनयाची उद्दीष्टे - परराष्ट्र धोरण प्रत्यक्षात आणणे - अवघड प्रश्न शांततेच्या आणि वाटाघाटींच्या मार्गाने सोडवणे, जगभरात आपल्या देशाची प्रतिमा उंचावणे ही राजनयाची प्रमुख उद्दीष्टे आहेत.

नवीन सरकार सत्तेमध्ये आल्यानंतर नव्या प्रकारचा राजनय सुरु होतो. २०१४ मध्ये केंद्रातील नव्या सरकारने प्रसिद्ध केलेले हे पत्रक पाहिले तर हा मुद्दा स्पष्ट होईल. फास्ट ट्रॅक डिप्लोमसी - सरकारी पत्रक.

राजनय - भूमिका, प्रकार आणि बदलते स्वरुप
(सविस्तर लेखाचा सारांश खाली दिला आहे.)

व्हिएन्ना परिषद
१८१५ ते १९१४ अभिजात राजनय - राजनीतीच्या इतिहासातील सुवर्णयुग
युरोपच्या समृद्धीचा काळ
राजकारणातून राजनीती ठरते, राजनीती राजकारण ठरवू शकत नाही.
अभिजात राजनीती उच्चभ्रु वर्गातील राजनैतिक अधिकाऱ्यांनी चालवलेली व्यवस्था
गुप्तता, अनैतिक राजकीय सौदेबाजी ही अभिजात राजनीतीची वैशिष्ट्ये
राजकीय व्यवस्था लोकतांत्रिक नसल्यामुळे हे सर्व प्रकार चालत होते.
पहिल्या महायुद्धानंतर अभिजात राजनीतीचा अंत आणि आधुनिक राजनीतीचे पर्व सुरु झाले.
आंतरराष्ट्रीय करार प्रकट असावेत असा वुड्रो विल्सन या अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांचा आग्रह
परंतु आधुनिक राजनीतीमध्येही काही प्रमाणात गुप्तता अपरिहार्य असते.
राजनीती गुप्तपणे न चालवता उघडपणे चालवणे ही जागतिक शांततेची हमी आहे असे वुड्रो विल्सन यांना वाटत होते.
खालील घटकांमुळे राजनीतीच्या पारंपारिक स्वरुपात आमूलाग्र बदल घडून आलेः-
लोकशाही शासन व्यवस्था
आधुनिक तंत्रविज्ञान - तंत्रज्ञानामुळे राजदूताच्या स्वायत्ततेवर गदा आली आहे.
आर्थिक परस्परावलंबन
काही अभ्यासकांच्या मते राजनीतीच्या लोकशाहीकरणाने तिची परिणामकारकता कमी झाली आहे.
दळणवळणाची सुलभ आणि गतीमान साधने उपलब्ध झाल्यामुळे शासन प्रमुखांनी प्रत्यक्ष भेटून शिखर परिषदा घेण्याचे प्रमाणही वाढले आहे. अशा परिषदांची पूर्व तयारी करण्याचे काम मात्र बऱ्याच आधीपासून राजनैतिक अधिकाऱ्यांना करावे लागते.
आधुनिक राजनीतीचा आशय फार मोठ्या प्रमाणात आर्थिक स्वरुपाचा झाला आहे.

भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे निर्धारक घटक

प्रत्येक सार्वभौम राष्ट्राला स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण असते. त्याआधारे राष्ट्रहीत साधण्याचा आणि प्रगती करण्याचा प्रयत्न प्रत्येक राष्ट्र करते. परराष्ट्र धोरण ठरविणे ही अत्यंत गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. त्यावर सतत बदलत जाणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय परिस्थीतीचा प्रभाव पडतो तसेच अंतर्गत राजकीय, आर्थिक, सामाजिक घडोमोडींचाही तसेच प्रभावी नेते, विचारप्रणाली, धर्म, जनतेच्या चळवळी या सर्व बाबींचा प्रभाव पडतो. परराष्ट्र धोरणाच्या आधारावर राष्ट्राचे जागतिक राजकारणामधील स्थान आणि प्रतिमा ठरते.

मुख्यतः भारताचे केंद्र सरकार - पंतप्रधान, परराष्ट्रमंत्री, परराष्ट्र मंत्रालय, परराष्ट्र सचिव, भारताचे जगभरातील विविध देशातील दूतावास हे सर्व एकत्रितपणे भारताचे परराष्ट्र धोरण ठरवतात. परंतु त्यापलिकडेही अनेकांचा परराष्ट्र धोरण ठरविण्यात प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष सहभाग असतो.

परराष्ट्र मंत्रालयातील भारतीय परराष्ट्र सेवेमधून आलेले अधिकारी जगाच्या कानाकोपऱ्यातून माहिती गोळा करून तिचे विश्लेषण करून वरिष्ठांकडे पाठवतात. त्यावर चिंतन करून निर्णय घेतले जातात. भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे काही निर्धारक घटक खालीलप्रमाणेः-
भौगोलिक स्थान
तुम्ही तुमचे मित्र निवडू शकता पण शेजारी निवडू शकत नाही. राष्ट्राचे शेजारी भूगोल ठरवतो. शेजारी राष्ट्रांबरोबरचे संबंध हा परराष्ट्र धोरणामधील किचकट प्रश्न मानला जातो. पाकिस्तान आणि बांग्लादेश हे भारताचे शेजारी म्हणजे पूर्वी भारताचेच भाग होते. त्यांच्याशी असलेला सीमावाद, काश्मीर प्रश्न, हिंदू मुस्लीम संघर्षाचा प्रश्न, नद्यांच्या पाणी वाटपाचा प्रश्न, तस्करी, घुसखोरी, माणसांची आणि मालाची अवैध वाहतूक, अंमली पदार्थांचा व्यापार इत्यादी प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर शेजाऱ्यांबरोबरचे परराष्ट्र धोरण आकार घेते.
सत्ताधारी पक्ष आणि नेते
सत्ताधारी पक्षाची विचारप्रणाली, ध्येय-धोरणे आणि त्यांची प्राथमिकता यावरही परराष्ट्रधोरण ठरते. आजवर भारतात काँग्रेस, तिसरी आघाडी (डावे आणि प्रादेशिक पक्ष - बदलते स्वरुप असलेली आघाडी), भाजप आणि मित्र पक्ष, भाजप या पक्षांची सरकारे सत्तेमध्ये आली आहेत.

प्रत्येक पक्षाचा प्राधान्यक्रम वेगळा असल्यामुळे परराष्ट्रधोरण बदलत गेले. काँग्रेसच्या सत्तेच्या काळात सुरवातीला आपण मध्यममार्ग स्वीकारला. अलिप्ततावादी चळवळीला सुरवात झाली. अमेरिका आणि रशियापासून समान अंतर राखण्याचे धोरण स्वीकारण्यात आले. दोघांकडून मदत घेऊ, दोघांपैकी कोणाचेही काही चुकले तर टीका करू, कोणाच्या गटात असणार नाही असे धोरण होते. परंतु सोव्हिएट युनियने झेकोस्लोव्हाकियावर आक्रमण केल्यावर पंतप्रधान नेहरूंनी काहीही वक्तव्य करण्याचे टाळले कारण सोव्हिएट युनियन आपले मित्र राष्ट्र होते.

पाकिस्तानबाबत या काळात नरमाईचे धोरण अवलंबले गेले. सध्याचे भाजपचे सरकार आक्रमक धोरणाला पाठिंबा देते. आपण अनेकवेळा लष्करी कारवाई केली, काश्मीरमध्ये लष्कराला आणि निमलष्करी दलांना बरेच अधिकार देण्यात आले आहेत.

साम्यवादी पक्षांचा सोव्हिएट युनियन आणि चीन संबंधी मवाळ दृष्टीकोन होता. तर भाजप अमेरिकेच्या बाजूने झुकलेला.

नेहरू, इंदिरा गांधी, राजीव गांधी, नरसिंहाराव, इंदरकुमार गुजराल, मनमोहनसिंग आणि आता मोदी - सर्व नेत्यांचे परराष्ट्र धोरण वेगळे होते.

नेहरू शांततवादी धोरणासाठी प्रसिद्ध होते. हिंदी-चीनी भाई भाईचा नारा त्यांनी दिला. शेजाऱ्यांबरोबर कसे संबंध असावेत हे सांगणारे पंचशील धोरण मांडले. परंतु चीनच्या माओने या सर्वांकडे दुर्लक्ष करून १९६२ मध्ये भारतावर आक्रमण केले त्यामुळे नेहरूंचे धोरण फसले अशी त्यांच्यावर टीका करणारे विरोधक खूप आहेत.

काश्मीर प्रश्नात संयुक्त राष्ट्रांनी मध्यस्थी करावी अशी मागणी नेहरूंनी केली, नंतरच्या नेतृत्वाने ही भूमिका बदलून भारत पाक प्रश्न फक्त दोघांमधील चर्चेने सोडवले जातील अशी भूमिका घेतली. परंतु पाकिस्तान मात्र आजवर नेहरूंचा मुद्दा लावून धरून भारताला अडचणीत आणण्याचा प्रयत्न करीत आहे.

लालबहादूर शास्त्रींच्या काळात आपण १९६५ साली पाकिस्तान बरोबरचे युद्ध जिंकले, आक्रमक भूमिका घेतली. इंदिरा गांधींच्या काळातही काही आक्रमक निर्णय घेण्यात आले. १९७१ च्या भारत-पाक युद्धात पूर्व पाकिस्तान वेगळा करून बांग्लादेशाची निर्मीती करण्यामध्ये आपण निर्णायक भूमिका घेतली. पोखरण येथे अणुचाचण्या घेऊन जगाचे लक्ष वेधून घेतले. सोव्हिएट युनियन बरोबर २० वर्षांचा मैत्री करार केला.

राजीव गांधी यांच्या काळात अमेरिकेबरोबरचे संबंध वाढीस लागले. अमेरिकेतून संगणक तंत्रज्ञान आणि दूरसंचार क्षेत्रातील प्रगत तंत्रज्ञान प्राप्त करून भारतात क्रांतीकारक बदल करण्याचे प्रयत्न सुरु झाले. १९८६ साली श्रीलंकेत तामिळ अतिरेक्यांना थोपवण्यासाठी शांतता रक्षक दल म्हणून (Peace Keeping Force) भारतीय लष्कर पाठवण्यात आले. त्यांच्या मदतीने श्रीलंकेने एलटीटीई या तामिळ अतिरेकी संघटनेचा बंदोबस्त केला. त्याचा सूड म्हणून नंतर १९९१ मध्ये राजीव गांधी यांची हत्या करण्यात एलटीटीई चे अतिरेकी यशस्वी झाले. मालदीव मध्ये रात्रीतून आपले नौदल आणि हवाई दल पाठवून तेथिल सरकारला समुद्री चाच्यांच्या हल्‌ल्यातून वाचवण्यात आपण यशस्वी झालो.

नरसिंहराव यांच्या काळात १९९१ नंतर इस्त्रायल बरोबर सर्वप्रकारचे संबंध प्रस्थापित करण्यात आले. तसेच लुक इस्ट धोरण मांडण्यात आले. अमेरिका आणि युरोप यांच्यावर सर्व लक्ष केंद्रीत करण्याऐवजी म्यानमार, थायलंड, लाओस, कंबोडिया, व्हिएटनाम, मलेशिया, इंडोनेशिया, सिंगापूर, फिलीपाईन्स या पूर्वेकडील देशांकडे अधिक लक्ष देऊन परस्परांचा फायदा करण्याचे धोरण आखले गेले.

इंदर कुमार गुजराल यांनी शेजाऱ्यांबरोबरचे संबंध दृढ करण्यावर भर दिला.

मनमोहनसिंग यांच्या काळात अमेरिकेबरोबर अणु करार करण्यामध्ये भारत यशस्वी झाला. याच काळात परदेशांमधून शस्त्रास्त्रांची आयात करण्यापेक्षा ती बनवण्याचे तंत्रज्ञान आयात करून भारतातूनच शस्त्रास्त्रे तयार करण्याचे धोरण आखण्यात आले.

मोदींनी पाकिस्तान बाबत तसेच चीन बाबत आक्रमक धोरण अवलंबले.

ऊर्जेचे प्रश्न
ऊर्जा ही अलिकडच्या काळातील महत्त्वाची गरज होऊन बसली आहे. त्याशिवाय सर्व जीवन ठप्प होईल. भारतात खनिज तेल, गॅस आणि कोळशाचे साठे मर्यादीत आहेत. भारताची ऊर्जेची गरज मुख्यतः आयातीच्या माध्यमातून भागवली जाते. अगदी अलिकडेपर्यंत पश्चिम आशिया मधील इराण, इराक, सौदी अरेबिया, कुवेत, कतार या देशांमधून ही तेलाची गरज भागवली जात होती. परंतु अलिकडे हा भाग अस्थिर झाल्यामुळे तेल पुरवठ्यावर परिणाम झाला. काही वेळा हा पुरवठा कमी पडू लागला. त्यामुळे भारताने पर्याय शोधण्यास सुरवात केली. आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या देशांमध्ये हा पर्याय सापडला त्यामुळे भारताने अलिकडे या देशांशी संबंध वाढविले आहेत. विशेषतः नायजेरिया, सुदान, चाड, व्हेनेझुएला या देशांचा यामध्ये समाावेश होतो.

आजच्या जगात परराष्ट्रधोरणामध्ये व्यापाराला सर्वाधिक महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. दूतावासांमध्ये किंवा पंतप्रधानांच्या आणि मंत्र्यांच्या भेटींदरम्यान त्यांच्याबरोबर जाणाऱ्या शिष्टमंडळात व्यापार आणि वाणिज्य क्षेत्रातील तज्ञांचा समावेश मोठ्या प्रमाणावर होतो. आर्थिक सहकार्याच्या उद्दीष्टाने अनेक आंतरराष्ट्रीय संघटनाही स्थापन झाल्या आहेत.

दुसरे महायुद्ध संपल्यानंतर युरोपातील राष्ट्रांनी संघर्ष कमी करण्यासाठी आपापसातील व्यापार वाढविण्याचे धोरण अवलंबले त्यातून युरोपियन इकॉनॉमिक युनियनचा जन्म झाला. पुढे त्याचेच रुपांतर आजच्या युरोपियन युनियन मध्ये झाले. सामायिक बाजारपेठेमुळे युनियन मधील सर्व देशांना बराच फायदा झाला आहे.

दक्षिण आशियामध्ये सार्कच्या मध्यमातून अशाच प्रकारचा प्रयोग करण्याचा प्रयत्न झाला परंतु त्याला आजपर्यंत तरी फारसे यश आलेले दिसत नाही.

आसियान या दक्षिण पूर्व आशियामधील दहा देशांच्या (सिंगापूर, म्यानमार, थायलंड, लाओस, कंबोडिया, व्हिएटनाम, इंडोनेशिया, मलेशिया, ब्रुनेई, फिलिपाईन्स) संघटनेने लक्षणिय प्रगती केल्याचे दिसते.

कॅनडा, अमेरिका आणि मेक्सिको या उत्तर अमेरिकेतील तीन देशांनी एकत्र येऊन काही आर्थिक करार केले आहेत. लॅटीन अमेरिका (दक्षिण अमेरिका) आणि आफ्रिकेतील देशांनीही अशाच प्रकारचे प्रयत्न केले आहेत.

तेल उत्पादक देशांची संघटना ओपेक (OPEC - Oil Producing and Exporting Countries) जगातील तेलाच्या व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्यात यशस्वी झाली आहे. जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO - World Trade Organisation) व्यासपीठावर जगातील जवळ जवळ सर्व देश एकत्र आले आहेत. जागतिक व्यापार अधिक न्याय्य आणि सर्वसमावेशक आणि सर्वांनाच फायदेशीर करण्याचे प्रयत्न या व्यासपीठावर चालू आहेत.

BRICS (BRAZIL, RUSSIA, INDIA, CHINA, SOUTH AFRICA) ही उदयोन्मुख बाजारपेठा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देशांची संघटना. २००६ पासून आजपर्यंत या संघटनेची वेगाने वाढ होत आहे. व्यापार आणि आर्थिक सहकार्य वाढविणे हे या संघटनेचे मुख्य उद्दीष्ट आहे. जगातील ४२ % लोकसंख्या ब्रीक्स देशांमध्ये राहते. ब्रीक्स डेव्हलपमेंट बँकेचीही स्थापना करण्यात आली आहे. संघटनेची नववी शिखर परिषद सप्टेंबर २०१७ मध्ये चीन मध्ये संपन्न झाली.
महासत्तांचे राजकारण
आजच्या जगात अमेरिका, रशिया, चीन या तीन महासत्ता मानल्या जातात. त्याशिवाय युरोपियन युनियन, युके, फ्रान्स, जपान यांचेही वेगळे स्थान निर्माण झाले आहे. भारत, तुर्कस्तान, इस्त्रायल, ब्राझिल अशा नव्या सत्ता उदयाला येत आहेत. प्रत्येक देशाला आपले परराष्ट्र धोरण ठरवताना महासत्तांच्या धोरणाचा आढावा घ्यावा लागतो. महासत्तेच्या विरोधात गेल्यास तिचा रोष ओढवून घ्यावा लागतो. अफगाणिस्तान, इराक या देशांमध्ये अलिकडच्या काळात घडलेल्या संघर्षातून हे स्पष्ट होते. या दोन्ही देशांमधील राजवटींनी अमेरिकेच्या वर्चस्वाला आव्हान देण्याचा प्रयत्न केला, अमेरिकेने हल्ला करून तेथिल त्यांच्या विरुद्ध असलेली सरकारे उध्वस्त केली. अमेरिकेले दोन्ही ठिकाणी निर्णायक यश मिळाले नाही हा भाग वेगळा परंतु महासत्तांचा आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर प्रभाव असतो ही बाब त्यामुळे सिद्ध होते.

बांग्लादेश युद्धाच्या वेळी भारताने अमेरिका आणि चीन चा रोष ओढवून घेतला परंतु सोव्हिएट युनियनने आपली बाजू घेतल्याने त्या पेचप्रसंगातून आपण बाहेर येऊ शकलो.
भारतातील अंतर्गत राजकारण, आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती
देशांतर्गत बाबींचा परराष्ट्र धोरण ठरवताना विचार करावा लागतो. कुवेत, कतार आणि सौदी अरेबिया अशा काही मुस्लीम राष्ट्रांपेक्षा अधिक मुसलमान भारतात राहतात. त्यामुळे मुस्लीम राष्ट्रांसंबंधी निर्णय घेताना भारतातीय या मुस्लीम लोकसंख्येचा आणि त्यांच्या भावनांचा विचार करावा लागतो.

इस्त्रायल- पॅलेस्टईन संघर्षात आजपर्यंत तरी भारताने पॅलेस्टाईनची बाजू घेतली.

सलमान रश्दी या भारतीय वंशाच्या ब्रिटीश लेखकाने सॅटॅनिक व्हर्सेस या आपल्या पुस्तकात महमद पैंगबरांविषयी काही अपमानकारक मजकुराचा समावेश केला. इराणच्या सरकारने रश्दी यांना जिंवत किंवा मृत पकडून देणाऱ्यास बक्षिस जाहीर केले आणि त्यांना मृत्यूदंडाची शिक्षा जाहीर केली. भारत सरकारने १९८९ मध्ये यासंबंधीचा वाद भारतात उद्भवू नये म्हणून या पुस्तकावर भारतात बंदी घातली. अर्थात सध्याच्या सरकारचा दृष्टीकोन आधीच्या काँग्रेस सरकारपेक्षा खूपच वेगळा आहे.

हिंदू मुसलमान संघर्षात हिंदूंची बाजू मांडण्याचा दावा करणारा भाजप सत्तेमध्ये आल्यानंतर परराष्ट्र धोरणातही मोठे बदल झाले आहेत. लष्करी बळाचा वापर करून प्रश्न सोडविण्यावर त्यांचा अधिक भर आहे.

दुबई मध्ये बरेच भारतीय कामगार असल्यामुळे त्या देशाशी आपले संबंध नेहमीच मैत्रीपूर्ण राहीले आहेत. तसेच अमेरिकतही बरेच भारतीय आहेत - अमेरिकेबरोबरचे संबंध ठरवताना याबाबी लक्षात घ्याव्याच लागतात.

Subscribe to Dr. T. K. Tope Night College, Parel - Department of Political Science RSS

Fatal error: Class 'Drupal\form_builder\FormBase' not found in /home/content/09/9170209/html/pol/sites/all/modules/form_builder/form_builder.module on line 360